सामान्‍य अंक गणित (बिहार कार्यालय परिचारी)

लघुत्तम समापवर्तक (LCM) और महत्तम समापवर्तक (MCM)

  • भिन्‍नों का ल0स0 = अशों का ल0स0 /हरों का म0स0
  • भिन्‍नों का म0स0 = अशों का म0स0 /हरों का ल0स0
  • ल0स0 × म0स0 = पहली संख्‍या × दूसरी संख्‍या
  • ल0स0 = (पहली संख्‍या × दूसरी संख्‍या)÷म0स0
  • म0स0 = (पहली संख्‍या × दूसरी संख्‍या) ÷ ल0स0
  • पहली संख्‍या = (ल0स0 × म0स0) ÷ दूसरी संख्‍या
  • दूसरी संख्‍या = (ल0स0 × म0स0) ÷ पहली संख्‍या

वास्‍तविक संख्‍या

परिमेय संख्‍या

अपरिमेय संख्‍या

पूर्णाक संख्‍या

वर्गमूल

1 से लेकर 15 तक की संख्‍याओं का वर्गमूल (squqre root) :-

1=1√1=16=2.449√6=2.44911=3.317√11=3.317
2=1.41421…√2=1.41421…7=2.646√7=2.64612=3.464√12=3.464
3=1.73205…√3=1.73205…8=2.828√8=2.82813=3.606√13=3.606
4=2√4=29=3√9=314=3.714√14=3.714
5=2.23606…√5=2.23606…10=3.162√10=3.16215=3.873√15=3.873

कुछ महत्‍वपूर्ण संख्‍याओं का वर्गमूल (squqre root) :-

1=1√1=1121=11√121=11441=21√441=21961=31√961=311681=41√1681=41
4=2√4=2144=12√144=12484=22√484=221024=32√1024=321764=42√1764=42
9=3√9=3169=13√169=13529=23√529=231089=33√1089=331849=43√1849=43
16=4√16=4196=14√196=14576=24√576=241156=34√1156=341936=44√1936=44
25=5√25=5225=15√225=15625=25√625=251225=35√1225=352025=45√2025=45
36=6√36=6256=16√256=16676=26√676=261296=36√1296=362116=46√2116=46
49=7√49=7289=17√289=17729=27√729=271369=37√1369=372209=47√2209=47
64=8√64=8324=18√324=18784=28√784=281444=38√1444=382304=48√2304=48
81=9√81=9361=19√361=19841=29√841=291521=39√1521=392401=49√2401=49
100=10√100=10400=20√400=20900=30√900=301600=40√1600=402500=50√2500=50

कुछ महत्‍वपूर्ण संख्‍याओं का वर्गमूल (Cube root) :-

1=1∛1 = 1125=5∛125 = 5729=9∛ 729= 92197=13∛2197 = 134913=17∛4913 = 17
8=2∛8 = 2216=6∛ 216= 61000=10∛1000 = 102744=14∛2744 = 145832=18∛ 5832= 18
27=3∛27 = 3343=7∛343 = 71331=11∛1331 = 113375=15∛ 3375= 156859=19∛6859 = 19
64=4∛64 = 4512=8∛512 = 81728=12∛1728 = 124096=16∛4096 = 168000=20∛8000= 20

संख्‍याओं का वर्गमूल (दशमलव में) :-

.1=0.32√.1=0.32.2=0.45√.2=0.45.3=0.55√.3=0.55.4=0.63√.4=0.63.5=0.71√.5=0.71
.6=0.77√.6=0.77.7=0.84√.7=0.84.8=0.89√.8=0.89.9=0.95√.9=0.95.10=0.32√.10=0.32

घनमूल

प्रतिशत

लाभ-हानि

बट्टा

बिक्रीकर

साधारण ब्‍याज

चक्रवृद्धि ब्‍याज

समय एवं दूरी

समय की माप :-
60 सेकण्‍ड = 1 मिनट
60 मिनट = 1 घंटा
7 दिन = 1 सप्‍ताह
15 दिन = 1 पक्ष
365 दिन = 1 वर्ष
52 सप्‍ताह = 1 वर्ष
12 वर्ष = 1 युग
10 वर्ष = 1 दशक

लम्‍बाई की अंग्रेजी माप :-
12 इंच = 1 फीट [इंच (”), फीट (‘)]
3 फीट = 1 गज
5½ गज = 1 पोल या रूड
22 गज = 1 चेंन
40 पोल = 1 फलांग
10 चेन = 1 फलांग
8 फलांग = 1 मील
80 चेन = 1 मील
1760 गज = 1 मील
3 मील = 1 लीग

लम्‍बाई की माप :-
10 मिलीमीटर = 1 सेंटीमीटर
10 सेंटीमीटर = 1 डेसीमीटर
10 डेसीमीटर = 1 मीटर
10 मीटर = 1 डेकामीटर
10 डेकामीटर = 1 हेक्‍टोमीटर
10 हेक्‍टोमीटर = 1 किलोमीटर
याद रखने की विधि :- मिली, सेंटी, डेसी, मीटर, डेका, हेक्‍टो, किलोमीटर

मात्रा की माप :-
10 मिलीग्राम = 1 सेंटीग्राम
10 सेंटीग्राम = 1 डेसीग्राम
10 डेसीग्राम = 1 ग्राम
10 ग्राम = 1 डेकाग्राम
10 डेकाग्राम = 1 हेक्‍टोग्राम
10 हेक्‍टोग्राम = 1 किलोग्राम
100 किलोग्राम = 1 क्विंटल
10 क्विंटल = 1 टन

क्षेत्रफल की माप :-
100 वर्ग मिलीमीटर = 1 वर्ग सेंटीमीटर
100 वर्ग सेंटीमीटर = 1 वर्ग डेसीमीटर
100 वर्ग डेसीमीटर = 1 वर्ग मीटर
100 वर्ग मीटर = 1 वर्ग डेकामीटर = 1 आर
100 वर्ग डेकामीटर = 1 वर्ग हेक्‍टोमीटर
100 वर्ग हेक्‍टोमीटर = 1 वर्ग किलोमीटर
100 वर्ग किलोमीटर = 1 मिरिया मीटर
1 मीटर = 100 सेंटीमीटर , 1000 मीटर = 1 किलोमीटर

आयतन की माप :-
1000 घन मिलीमीटर = 1 घन सेटीमीटर
1000 घन सेंटीमीटर = 1 घन डेसीमीटर
1000 घन डेसीमीटर = 1 घन मीटर
1000 घन मीटर = 1 घन डेका मीटर
1000 घन डेकामीटर = 1 घन हेक्‍टोमीटर
1000 घन हेक्‍टोमीटर = 1 घन किलोमीटर

तरल पदार्थ में आयतन की माप :-
10 मिलीलीटर = 1 सेंटीलीटर
10 सेंटीलीटर = 1 डेसीलीटर
10 डेसीलीटर = 1 लीटर
10 लीटर = 1 डेसीलीटर
10 डेसीलीटर = 1 हेक्‍टोलीटर
10 हेक्‍टोलीटर = 1 किलोलीटर
1000 मिलीलीटर = 1 लीटर

अंग्रेजी एवं मैट्रिक मापों में सम्‍बन्‍ध :-
1 इंच = 2.54 सेंटीमीटर
1 सेंटीमीटर = 0.3937 इंच
1 फीट = 0.3048 मीटर
1 गज = 0.914399 मीटर
1 मील = 1.6093 किलोमीटर
1 मीटर = 39.37 इंच = 3.2802 फीट
1 डेसीमीटर = 4 इंच (लगभग)
1 किलोमीटर = 5/8 मील (लगभग) = 0.6214 मील = 1093.6133 गज

समानुपात एवं प्रतिलोम समानुपात

Leave a Comment